V

Vereniging van
N

Nederlandse
K

Kunsthistorici


Column

Voorzeggen


9 mei 2014

door Sophia Zürcher.

‘Omdat ik wil dat de kijker het werk zelf interpreteert, wil ik het niet te veel uitleggen’, vertelt een kunstenaar me. Daar zit ik dan als interviewer. Ik had als opdracht meegekregen om de kunstenaar te vragen waarom zij doet wat zij doet. En verdorie, nu aarzelt ze om haar werk toe te lichten. Een seconde twijfel ik. Wat ze zegt klinkt steekhoudend, want moet je niet vooral zelf kijken naar een kunstwerk? Waar is die uitleg voor nodig?

Het kan soms voelen alsof in een interview of in een zaaltekst de betekenis van een kunstwerk wordt ‘voorgezegd’. Alsof een kunstwerk een puzzel is, waar je opgelucht van kunt weglopen nadat je het hebt opgelost. Maar kán een kunsthistoricus of kunstenaar het geheim van een kunstwerk wel verklappen?

Veel hedendaagse kunst is gebaat bij een beetje uitleg. Dat merkte ik bij een tentoonstelling van Louise Bourgeois (1911-2010) in Edinburgh. In een zaal stond een gigantische stalen spin. Ik zag daar meer in nadat ik te weten was gekomen dat de kunstenaar spinnen met haar moeder associeerde.  En die vergelijking leek minder vergezocht, nadat ik las dat de ouders van de kunstenaar tapijten restaureerden, want een spin weeft immers. Is de betekenis van het kunstwerk nu verklapt?

Welnee. Niemand kan precies de vinger leggen op de gevoelens die Bourgeois voor haar moeder koesterde, en niemand kan je  precies vertellen welk gevoel de spin bij jou oproept. Het is juist heel waardevol om erover te discussiëren. Is deze spin nou eng of niet? Vind jij de spin zorgzaam (met het web vangt ze voedsel voor haar kleintjes) of gevaarlijk (een web verstrikt)? En waardoor komt dat dan? De schaal van het beeldhouwwerk? Het materiaal? Bepaalde details?

Ik dacht enige tijd dat oudere kunst makkelijker is dan hedendaagse kunst. Als een schilderij een interieur afbeeldt, is dat toch duidelijk te zien? In een interview in het radioprogramma Nooit Meer Slapen wees museumdirecteur Ann Demeester erop dat de kunst uit de zeventiende eeuw helemaal niet eenvoudiger te begrijpen is dan hedendaagse abstracte of conceptuele kunst. Wij zijn namelijk geen tijdgenoten van de kunstenaar, dus sommige symbolen kunnen in onze ogen volstrekt betekenisloos lijken, terwijl die in de zeventiende eeuw voor de gemiddelde beschouwer misschien wel heel duidelijk waren. Soms weten we niet waarom bepaalde iconografische of iconologische elementen op een schilderij staan. ‘We herkennen het plaatje, maar we herkennen niet de betekenis’, vatte Demeester dat samen.

En dat is precies waarom het wel nuttig is om handvatten te krijgen van de kunstenaar of kunsthistoricus. Waarom het fijn is dat iemand bepaalde symbolen uitlegt, of je van informatie voorziet over de achtergrond van de kunstenaar. Hoe meer je weet, hoe meer je ziet.

Dus vroeg ik door tijdens het interview. En nadat de kunstenaar me had verteld welke factoren tijdens het maakproces een rol speelden, zag ik veel meer in haar werk. Omdat een kunstwerk vraagt om een combinatie van nadenken én ervaren, is het interview met de kunstenaar geen spiekbriefje geworden.•

Beeld: Louise Bourgeois, Maman, 1999, Guggenheim Museum Bilbao, Spanje, foto: Fernando Pascullo via Wikimedia

 

sophia zurcher

Sophia Zürcher (MA) studeerde Kunstgeschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Zij is werkzaam als bureau- en webredacteur bij Kunstbeeld en als office manager bij TAAK.

www.sophiazurcher.nl